TARİHÇE
Antalya-Alanya karayolunun 72. km’sinden güneye dönen yol 6 km sonra günümüzün en tanınan turizm merkezlerinden Side’ye ulaştırır. Side güncelliğini şüphesiz 1947 yılında İstanbul Üniversitesi’nden merhum Prof. Dr. Arif Müfit Mansel ve ekibince aralıklarla sürdürülen kazı ve onarımlarla günışığına çıkan Roma imparatorluğu kalıntılarına borçludur.

Side’nin Akdeniz’e uzanan küçük bir yarımada üzerinde İ.Ö. 7. yüzyılda batı anadoluda yaşayan Kymeliler (Bugünkü Aliağa) tarafından kurulduğu söylenir. Ancak şehri kurdukları iddia edilen Kymeliler zamanla kendilerini unutarak Side dilini kullanmaya başlamaları kuruculuktan çok güneye göçü ve yerli halka karışımı işaret eder. Şehirde kullanılan yerel dile göre SİDE “Nar” anlamına gelmektedir ki “Nar” Anadolu’nun bereket sembollerinden olup Roma İmparatorluk dönemine dek şehrin sembolü olarak Side sikkelerinde kullanılmıştır.

Şehrin tarihi kaderi bölgeninkinden farklı değildir. İ.Ö. 6. yy’da Lydia, 5.yy.’da Pers, 4. yy’da İskender, ardından da Hellenistik krallıkların egemenlikleri izlenir. Şehrin en parlak dönemi İ.Ö. 1.yy.’da Roma ile ilişkilerin kurulmasıyla başlar. Bu parlak dönem İ.S. 3. yy’a kadar sürer. Side bu dönemde hem Akdeniz’in en önemli liman kenti ve en işlek esir pazarı, hem de kültür ve eğitim merkezi olmuş, bugün dahi ayakta olan görkemli yapılar bu dönemde inşa edilmiştir. Şehir önemini 5. yy. sonunda kaybetse de 1.yy’da tamamen terk edilene dek küçük bir Hristiyan kenti olarak hayatını sürdürmüştür. 10. yy’dan sonra gerek depremler gerekse savaşlar nedeniyle şehrin yanıp, halkının Antalya’ya göç ettiği anlatılmaktadır 10. yy Bizans tarihçileri Side’nin korsan yatağı olduğunu, Arap coğrafyacı İdrisi (1150) yangınlar sonucu terk edilen bu önemli liman kentinin halkı, Antalya’ya göçtüğünden “Yanık Antalya” olarak anıldığını söyler.
Side’de son yoğun yerleşim 1895 yılında Girit adasından göçen Türkler tarafından gerçekleşmiştir. Kalıntılar üzerindeki Selimiye adlı balıkçı köyü bugünkü çekirdeğini oluşturmuştur. Bugün asfalt kaplı olan ve her iki yanında yer yer sütunlu galerinin izlenebildiği ana cadde, agora ve tiyatrodan sonra yarımadayı kat ederek limana ulaşır. Akdeniz’in en işlek limanlarından biri olan Side, bu yoğun işlerliğinden dolayı sık sık dolup kirlenmekteydi ki temizlenmesi şehirlilerce yürütülen zor işlerden biri kabul ediliyordu. Zamanla bu güçlük yörede bütün güç işler için kullanılan “Senin işin Side limanına dönmüş” özdeyişi halini almıştır. Agoranın karşısındaki onarılmış hamam kompleksi günümüzde Side Müzesi olarak kullanılmakta, kazılarda ele geçmiş tüm buluntular değişik mekanlarında sergilenmektedir.

Side Tiyatrosu tipik Roma devri özellikleri gösterir. Yaklaşık 15.000 kişilik kapasiteye sahip olup onarım çalışmaları devam etmektedir. Anıtsal girişin önünde küçük boyutta tiyatronun tanrısı Diansos’un tapınağı yer alır. Bugün alışveriş merkezi halini almış olan ana caddenin sonundaki limanın batısında yer alan iki tapınak şehrin en anıtsal Roma dönemi yapılarıdır. Kısa kenarlarında 6, uzun kenarlarında 11 sütunla çevrelenmiş olan tapınaklarından biri Athena, diğeri ise Apollon’a ait olup Apollon tapınağının 6 sütunu Prof. Dr. Jale İnan ve ekibinin inanılmaz gayretleri ile yeniden ayağa kaldırılmıştır. Tapınak alanı gerisindeki kemerli ve devşirme malzemeli kalıntılar ise Bizans dönemi bazilikasına aittir.

Side, which is 7 km. away from Manavgat, is an ancient settlement center. Side, which is mentioned by historians as founded on 1405 A. D., had met with the reigns of Lydian, Persian, Alexander The Great’s, Antiogonous’s, Ptolemaioses, respectively beginning from the second half of VIth century A. D. After 215 A. D., The city, which is improved under supervision of Syrian Kingdom, and turned into a science and cultural center, had left to Bergama Kingdom on A. D. with Apameia peace, then had protected its independence with Eastern Pamphilya region, and reached to a great richness and prosperity with a huge commercial fleet.
It entered under Byzantium reign after Roman reign after 78 B. C. Side, which was a Bishop center during Vth and VIth centuries, had lived its greatest times during these years.
Main gate of the city, which has a unique labor, is between two towers. There are two main streets in Side province. These streets are samples of columned streets of Ancient Age. After passing city gate, flat stones adorned area is the starting point of this street. There are columned porticos beside both sides of these streets, and shops behind them.
There is a “Nymphaeum”, biggest historical fountain of Anatolia, against city gate, outside ramparts. A wide pool place is below this foundation. You can reach to a monumental structure, passing through a street after theater. This building with dimensions of 100×100 m., is an agora. Agora, which is the Bazaar area of the city, is surrounded by porticos and there are shops at three sides of it. There is a Gymnasium, surrounded by porticos and composed of three halls, on the street, south side of the Agora. In the main street at North – south direction, there is an arched structure, constructed during Roman Period. Importance of Side city’s theater, in connection with architecture, is its construction on arched places instead of a slope of a hill like other roman theaters.
Theater, which is composed of three divisions, cavea, orchestra and scene, is the biggest and most monumental one among Pamphylia theaters, and has a capacity of 20.000 spectators